ރާއްޖޭގައި މަރުގެ އަދަބު ތަންފީޒުކުރުން ހުއްޓާލާފައި އޮތް އޮތުން ނިމުމަކަށް ގެނައުމަށްޓަކައި، މަރުގެ އަދަބާ ބެހޭ ބިލެއް މަޖިލީހަށް ހުށަހެޅުމަށް ދިވެހި ސަރުކާރުން ކުރަމުންދާ މަސައްކަތްތައް ހުއްޓާލުމަށް ރާއްޖެއާއި ބައިނަލްއަގުވާމީ އިންސާނީ ހައްގުތަކަށް މަސައްކަތްކުރާ 10 ޖަމިއްޔާއަކުން ގޮވާލައިފިއެވެ. މީގެ އިތުރުން، މަސްތުވާތަކެއްޗާ ބެހޭ ގާނޫނަށް ދާދިފަހުން ގެނައި އިސްލާހުތަކުގެ ތެރެއިން، މަސްތުވާތަކެތީގެ ކުށްތަކަށް މަރުގެ އަދަބު ދެވޭގޮތަށް އޮތް މާއްދާތައް އުވާލުމަށާއި، މަރުގެ އަދަބު ތަންފީޒު ނުކޮށް މިހާރު އޮތް އޮތުން ދެމެހެއްޓުމަށާއި، އަދި މަރުގެ އަދަބު މުޅިން އުވާލުމަށް މަސައްކަތް ކުރުމަށް ކަމާބެހޭ ފަރާތްތަކަށް އެ ޖަމިއްޔާތަކުން ވަނީ އިލްތިމާސްކޮށްފައެވެ.
މި ގޮވާލުމުގައި ބައިވެރިވާ ޖަމިއްޔާތަކަކީ އެޑްވޮކޭޓްސް ފޯ ހިއުމަން ރައިޓްސް، އެންޓި-ޑެތް ޕެނަލްޓީ އޭޝިއާ ނެޓްވޯކް، ކެޕިޓަލް ޕަނިޝްމަންޓް ޖަސްޓިސް ޕްރޮޖެކްޓް، އީ.ސީ.ޕީ.އެމް: ޓުގެދަރ އެގެއިންސްޓް ދަ ޑެތް ޕެނަލްޓީ، އިންޓަނޭޝަނަލް ފެޑަރޭޝަން ފޯ ހިއުމަން ރައިޓްސް، ހާމް ރިޑަކްޝަން އިންޓަނޭޝަނަލް، ހިއުމަން ރައިޓްސް ވޮޗް، މޯލްޑިވިއަން ޑިމޮކްރެސީ ނެޓްވޯކް، ޕާލަމެންޓޭރިއަންސް ފޯ ގްލޯބަލް އެކްޝަން އަދި ވޯލްޑް ކޯލިޝަން އެގެއިންސްޓް ދަ ޑެތް ޕެނަލްޓީއެވެ.
މަރުގެ އަދަބާ ގުޅޭގޮތުން ހުށަހަޅަން އުޅޭ ބިލަކީ، 2006 ވަނަ އަހަރު ރާއްޖެއިން ބައިވެރިވެފައިވާ "އިންޓަނޭޝަނަލް ކޮވެނަންޓް އޮން ސިވިލް އެންޑް ޕޮލިޓިކަލް ރައިޓްސް" (އައި.ސީ.ސީ.ޕީ.އާރް) ގެ ދަށުން ރާއްޖެއިން އުފުލަންޖެހޭ ބައިނަލްއަގުވާމީ އިންސާނީ ހައްގުތަކުގެ އިލްތިޒާމްތަކާ ޚިލާފު ކަމެއް ކަމަށް އެ ޖަމިއްޔާތަކުން ފާހަގަކުރެއެވެ. އަދި މިއީ މަރުގެ އަދަބާ ކުރިމަތިލާންޖެހޭ މީހުންގެ ހައްގުތައް ހިމާޔަތްކުރުމަށާއި، މަރުގެ އަދަބު ދޭ މިންވަރު މަދުކުރުމަށާއި، މަރުގެ އަދަބު ދެވޭ ކުށްތަކުގެ އަދަދު މަދުކުރުމަށް ބާރުއަޅާ އދ. ގެ އާންމު މަޖިލީހުގެ ގަރާރުތަކާވެސް ޚިލާފު ކަމެއް ކަމަށް އެ ފަރާތްތަކުން ފާހަގަ ކޮށްފައިވެއެވެ. މި ޖަމިއްޔާތަކުން ވަނީ އެއްވެސް ޝަރުތަކާ ނުލައި، ކޮންމެ ހާލަތެއްގައިވެސް މަރުގެ އަދަބު ދިނުމާ ދެކޮޅުކަން ހާމަކޮށްފައެވެ.
2026 މާރިޗު 23 ގައި ބޭއްވި ނޫސްވެރިންގެ ބައްދަލުވުމެއްގައި ޑރ. މުހައްމަދު މުއިއްޒު ވަނީ، މަރުގެ އަދަބު ތަންފީޒުކުރުމަށް މަގުފަހިކުރުމުގެ ގޮތުން ބިލެއް ތައްޔާރުކޮށް، މެއި މަހުގެ މެދުތެރޭގައި ނިމޭ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ މި ދައުރަށް ހުށަހެޅުމަށް ސަރުކާރުން ގަސްދުކުރާކަން އިއުލާންކުރައްވާފައެވެ. އަދި އެޓާނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީހުން މިހާރު އެ ބިލް ފައިނަލް ކުރުމުގެ މަސައްކަތް ކުރަމުންދާ ކަމަށް މައުލޫމާތު ލިބެއެވެ.
މުއިއްޒު ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، މި ބިލް ތަސްދީގުވުމާއެކު، ރާއްޖޭގެ ޝަރުއީ ނިޒާމުގެ ހުރިހާ މަރުހަލާއެއް ފުރިހަމަވެފައިވާ މީހުންގެ މައްޗަށް މަރުގެ އަދަބު ތަންފީޒުކުރުމުގެ މަސައްކަތް ލަސްކުރުމެއް ނެތި ކުރިއަށްދާނެއެވެ.
މި ފިޔަވަޅުތައް އަޅަން ފަށާފައި މިވަނީ، 2025 ޑިސެމްބަރު 6 ގައި ތަސްދީގުކުރި މަސްތުވާތަކެއްޗާ ބެހޭ ގާނޫނަށް ގެނައި އިސްލާހުތަކާ ގުޅިގެންނެވެ. އެ އިސްލާހުތަކުގެ ދަށުން މަސްތުވާތަކެތި ޓްރެފިކް ކުރުމުގެ ކުށަށް ރާއްޖޭގައި މަރުގެ އަދަބު ދެވޭގޮތަށް ވަނީ ފުޅާކޮށްފައެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި 350 ގްރާމަށްވުރެ ގިނަ ކެނަބިސް، 250 ގްރާމަށްވުރެ ގިނަ ޑައިމޯފިން، ނުވަތަ ޝެޑިއުލް 1 ގައި ހިމެނޭ އެހެންވެސް މަސްތުވާ އެއްޗެއްގެ 100 ގްރާމަށްވުރެ ގިނަ މިންވަރު އެތެރެކުރާ މީހުންނަށް މަރުގެ އަދަބު ދެވިދާނެއެވެ. މީގެ އިތުރުން، މަދު މިންވަރެއްގެ މަސްތުވާތަކެތި ޓްރެފިކް ކުރުމާއި، އެތެރެކުރުމާއި ބޭރުކުރުން ފަދަ ކަންކަމަށް ދޭ އަދަބުތައްވެސް ވަނީ ހަރުކަށިކޮށްފައެވެ.
މަސްތުވާތަކެއްޗާ ބެހޭ ގާނޫނަށް މި އިސްލާހުތައް ގެނައުމުގެ ކުރިންވެސް، އިންސާނީ ހައްގުތަކަށް މަސައްކަތްކުރާ ޖަމިއްޔާތަކުން ވަނީ އެފަދަ އިސްލާހުތަކެއް ނުގެނައުމަށާއި މަރުގެ އަދަބު ދެވޭ ދާއިރާ ފުޅާނުކުރުމަށް އެދި ސަރުކާރަށާއި ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް ސިޓީއެއް ފޮނުވާފައެވެ. އަދި މަރުގެ އަދަބު އުވާލުމަށް އަވަސް ފިޔަވަޅުތަކެއް އެޅުމަށާއި، މިހާރު މަރުގެ ހުކުމް އިއްވާފައިވާ މީހުންގެ އަދަބު ލުއިކޮށްދިނުމަށްވެސް އެ ޖަމިއްޔާތަކުން ގޮވާލާފައިވެއެވެ.
ކުރިން މަރުގެ އަދަބު ކަނޑައެޅިފައި ނުވާ ކުށަކަށް އަލުން މަރުގެ އަދަބު ތައާރަފުކުރުމަކީ، އައި.ސީ.ސީ.ޕީ.އާރް ގެ 6 ވަނަ މާއްދާގެ 6 ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މަރުގެ އަދަބު އުވާލުމުގެ މަގްސަދާ ޚިލާފު ކަމެކެވެ. އަދި އެ މާއްދާގައި ބުނާގޮތުން، މަރުގެ އަދަބު ދޭ ގައުމުތަކުން އެ އަދަބު ދޭންވާނީ ހަމައެކަނި "އެންމެ ނުރައްކާތެރި ކުށްތަކަށް" އެކަންޏެވެ. އދ. ގެ ހިއުމަން ރައިޓްސް ހައި ކޮމިޝަނަރު ހިމެނޭގޮތަށް ބައިނަލްއަގުވާމީ މާހިރުން އެއްބަސްވާ ގޮތުގައި މަސްތުވާތަކެތީގެ ކުށްތަކަކީ އެފަދަ ނުރައްކާތެރި ކުށްތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ކަންކަމެއް ނޫނެވެ.
2023 ޑިސެމްބަރު މަހު މުއިއްޒުގެ ސަރުކާރުން މަރުގެ އަދަބު އަލުން ތަންފީޒުކުރަން އުޅޭކަން އިއުލާންކުރި ހިސާބުން ފެށިގެން، ބައިނަލްއަގުވާމީ އަދި ރާއްޖޭގެ ޖަމިއްޔާތަކުން ދަނީ ކަންބޮޑުވުން ފާޅުކުރަމުންނެވެ. އދ. ގެ ހިއުމަން ރައިޓްސް ކައުންސިލްގެ 61 ވަނަ ސެޝަންގައި ރާއްޖޭގެ ހާލަތު މުރާޖައާކުރި އިރުވެސް މި ކަންބޮޑުވުންތައް ވަނީ ހިއްސާކޮށްފައެވެ. މި ބިލާ މެދު ބޮޑު ކަންބޮޑުވުމެއް އޮތީ، ރާއްޖޭގެ ޝަރުއީ ނިޒާމުގައި ކޮރަޕްޝަނާއި ސިޔާސީ ނުފޫޒު އޮތް ކަމަށް ދެކެވޭ ވާހަކަތަކާއި، މީގެ ކުރިން ހިނގާފައިވާ ކުށްތަކަށް އިންސާފު ހޯދައިދިނުމުގައި ނިޒާމު ނުކުޅެދިފައިވާތީއެވެ.
ރާއްޖޭގައި މަރުގެ އަދަބު ތަންފީޒުކުރުން ހުއްޓާލާފައި އޮންނާތާ 1954 ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން މިހާރު 70 އަހަރު ވަނީ ވެފައެވެ. މަރުގެ އަދަބު ތަންފީޒުކުރަން ފެށުމަކީ، ދުނިޔޭގެ 113 ގައުމަކުން މަރުގެ އަދަބު މުޅިން އުވާލާފައިވާ އުސޫލާ ދެކޮޅަށް ރާއްޖެއިން އެޅޭ ފިޔަވަޅެކެވެ. 2024 ޑިސެމްބަރު މަހު އދ. ގެ އާންމު މަޖިލީހުން މަރުގެ އަދަބު ތަންފީޒުކުރުން ހުއްޓާލުމާ ބެހޭ ގަރާރަށް ވޯޓަށް އެހުމުން، އދ. ގެ މެންބަރު ގައުމުތަކުގެ ތިންބައިކުޅަ ދެބަޔަށްވުރެ ގިނަ ގައުމުން (130 ގައުމު) ވަނީ އެ ގަރާރަށް ތާއީދުކޮށްފައެވެ.
އޭޝިއާގެ ބައެއް ގައުމުތަކަށް ބަލާއިރު، މަރުގެ އަދަބު ދިނުން މަދުކުރުމަށް ބޮޑެތި ބަދަލުތަކެއް ދަނީ އަންނަމުންނެވެ. އެގޮތުން 2025 ޖޫން 25 ގައި ވިއެޓްނާމްގެ ޕާލަމެންޓުން ވަނީ މަސްތުވާތަކެތި އުފުލުން ހިމެނޭހެން 8 ކުށަކަށް ދޭ މަރުގެ އަދަބު އުވާލާފައެވެ. އަދި 2024 ސެޕްޓެމްބަރު މަހު ތައިވާނުގެ މަތީ ކޯޓުން މަރުގެ އަދަބު ދެމެހެއްޓި ނަމަވެސް، އެ އަދަބު ދިނުމުގައި ހަރުކަށި އުސޫލުތަކެއް ވަނީ ކަނޑައަޅާފައެވެ.
ޕާކިސްތާނުން 2023 ވަނަ އަހަރު މަސްތުވާތަކެތީގެ ކުށްތަކަށް ދޭ މަރުގެ އަދަބު އުވާލާފައިވާއިރު، މެލޭޝިއާއިން ވެސް ވަނީ މަސްތުވާތަކެތި ޓްރެފިކް ކުރުމާއި، މީހުން މެރުމާއި، ގައުމަށް ޣައްދާރުވުން ފަދަ ކުށްތަކަށް ދޭ "ލާޒިމް" މަރުގެ އަދަބު އުވާލާފައެވެ. އަދި އެހެން 7 ކުށަކަށް ދޭ މަރުގެ އަދަބު މުޅިން އުވާލުމާ ގުޅިގެން، 1،000 އަށްވުރެ ގިނަ މީހުންގެ މަރުގެ ހުކުމް ވަނީ ލުއިކޮށްދީފައެވެ.
ދުނިޔޭގެ ގައުމުތަކުން މަރުގެ އަދަބު އުވާލުމަށް ކުރާ މަސައްކަތާއި، މަރުގެ އަދަބުގެ ސަބަބުން އިންސާނީ ހައްގުތަކަށް އުނިކަން އަންނަކަން ގަބޫލުކޮށް، މި ބިލް ހުށަހެޅުމުގެ ވިސްނުން ދޫކޮށްލުމަށް ޖަމިއްޔާތަކުން މުއިއްޒުގެ ސަރުކާރަށް ގޮވާލާފައިވެއެވެ. އަދި މި ބިލް މަޖިލީހަށް ހުށަހެޅި ނަމަވެސް، މެންބަރުން އެ ބިލް ބޭރުކޮށްލުމަށާއި، ހުރިހާ ކުށްތަކަކަށް ދޭ މަރުގެ އަދަބު އުވާލައި، މިހާރު ހުރި މަރުގެ ހުކުމްތައް ލުއިކޮށްދިނުމަށް ފިޔަވަޅު އެޅުމަށްވެސް އެ ޖަމިއްޔާތަކުން ވަނީ އިލްތިމާސްކޮށްފައެވެ.